बम्जन, तपस्या र धर्म

२०७३ चैत्र ३१ गते सेतोपाटीमा प्रकाशित

बुद्धले आफ्नो शिक्षामार्फत उल्ट्याएको त्यो समयको मान्यता के थियो भने यस लोकमा मानिसले गर्ने पापहरुबाट प्रायश्चित गर्न र यहाँ भोग्ने दुखबाट मुक्त हुनका लागि पूजा, यज्ञ र तीर्थाटन लगायतका कर्मकाण्डहरु गर्नुपर्छ, जसमा खास तीर्थस्थल र ब्राम्हणहरुको मुख्य भुमिका हुन्छ । बाहिरी तीर्थाटनको सट्टा अनुशासन, साधना र आफैंभित्रको यात्राले मुक्ति मिल्छ भन्ने बुद्धको अवधारणा खास गरी ती करोडौं तल्लो जातका मानिस र महिलाहरुका लागि स्वतः मुक्तिदायी थियो जो वर्णव्यवस्थाको पिंधमा च्यापिएर ब्राम्हण पुरुषहरुको खटनमा पूरा जीवन दयनीय हालतमा गुजार्थे ।

‘लिटिल बुद्ध’ भनेर प्रचार गरिएका रामबहादुर बम्जनले हालै राजधानीमा विश्व शान्ति मैत्री पूजा गरेपछि उनी र उनले प्रचार गरिरहेको धर्मबारे अहिले बहस भइरहेको छ । यस क्रममा धेरै प्रश्न पनि उठेका छन् जसमध्ये प्रमुख होः के उनले वास्तवमा उनका अनुयायीहरुले दाबी गर्ने गरे झैं ज्ञान प्राप्त गरिसकेका हुन्?

यो प्रश्नको उत्तर खोज्नु यो टिप्पणीको आशय हैन। तर खास गरी उनीबारे सेतोपाटीमा तीन भागको श्रृंखला पढेपछि के लाग्यो भने विश्वमा हाल कायम धर्महरुमध्ये केही प्रमुख धर्म कसरी आए भनेर फर्केर हेर्ने यो राम्रो अवसर हो । त्यसले सिंगो बम्जनको कहानीलाई एउटा सही पृष्ठभुमिमा राखेर हेर्न तथा किन उल्लेख्य संख्यामा मानिसहरु उनको पछाडि लागे भन्ने कुरा बुझ्न हामीलाई सघाउँछ । मानव समाजमा धर्म र सभ्यताहरुको विकास कसरी भयो भन्ने इतिहास छिटपुट रुपमा स्कुल र कलेजहरुको पाठ्यक्रममा राखेर पढाउने गरिए पनि नेपालमा त्यस खालको पढाइ–सिकाइ सन्तोषजनक छैन । खास गरी आधुनिक इतिहासकार र पुरातत्वविद्हरुले पुष्टि गर्न सकिने तथ्यहरुलाई आधार मानेर त्यस खालको विकासलाई कसरी खुट्याएका छन्, त्यसबारे त हामी बेखबर नै छौं ।

त्यसैले इतिहासमा सापेक्षतः ढिलो गरी आएको इस्लाम, इसाइ र बौद्ध धर्महरुबारे विद्वान् इतिहासकारहरुले खोतलेका तथ्यहरु हेर्ने हो भने हामीलाई बम्जनबारे मात्र हैन, धर्म गुरु वा भगवान् भएको दाबी गर्ने अरु धेरै मानिसका अभियान, तिनले पाउने साथ र समाजमा छाड्ने प्रभावहरुबारे बुझ्न धेरै सजिलो हुन्छ । यस टिप्पणीमा ख़ास गरी बुद्ध धर्म र सभ्यताको विकास प्रक्रियालाई केन्द्रमा राखिनेछ।

Religion, hypocrisy and fraud

कमलनयनाचार्य प्रवृत्तिः 

धर्म हैन, पाखण्ड र विक्षिप्तता 

धर्मको रक्षा कमलनयनाचार्य, कमल थापा, खुमबहादुर खड्का र आसाराम बापूहरुले हैन, पाप–धर्मको डर भएका आम मानिसले गर्ने हो । 

राज्यको प्रधानमन्त्री वा प्रधान न्यायधीश रहेको वा भइसकेको व्यक्तिले आफ्नो पदीय दायित्व मात्र निभायो भने ऊ नेपालजस्तो देशमा महापुरुष हुन्छ किनकि सयकडा उनान्सयले त्यति पनि गर्दैनन्, अतिरिक्त वा विशिष्ट काम गर्नु त कता कता । आफ्नो दायित्वबाट चुकेपछि आफैंप्रति शंका र अविश्वास उत्पन्न हुन्छ । त्यो भाव विस्तारै असुरक्षाको भावमा बदलिन्छ, म प्रधानमन्त्री वा प्रधान न्यायधीश भएर यो देशलाई के दिन सकें र के दिन चुकें भन्ने प्रश्न हटेर मेरो पद कति दिन रहन्छ, पद नरहेपछि मैले के गर्ने भन्ने प्रश्नले उसलाई गाँज्दै ल्याउँछ । त्यो भाव बढी भयो भने मानिस झण्डै विक्षिप्त हुन्छ र कतैबाट मानसिक आड वा टेकोको अपेक्षा गर्छ । त्यस्तो बेला मनोचिकित्सकहरुको सहयोग लिनुपर्छ । तर दुर्भाग्य हाम्रो नेतृत्वले त्यस्तो बेला यस्तै रंगीविरंगी बाबाहरुको सहारा लिन पुग्छन् ।

....... 

 हिजोसम्म कमल थापा मार्काका मानिसहरुले नेपालीलाई राजा भगवान् विष्णुको अवतार भनेर भ्रममा पारे । फलस्वरुप एकतिर राजदरबारमा जति षड्यन्त्र र रक्तपात भए पनि मानिसहरुले झुकेर राजाको पाउको धुलो ल्याएर शिरमा लगाइरहे, तिनको पछौटेपन र तिनको गरिबी कायम रह्यो भने दरबारको सम्पत्ति र शक्ति बढेको बढ्यै भयो । २०५८ सालमा आएर थाहा भयो, दरबार भगवान् विष्णुको लौकिक वासस्थल हैन, जँड्याहा र गँजडीहरुको लागू औषध जम्मा पार्ने, सेवन गर्ने र एक अर्कालाई मारेर भए पनि सत्ता हत्याउने घृणित स्थल हो । 

धर्म र राज्यः

यसकारण कमल थापालाई धर्मको ठेक्का दिनु घातक

धर्म-राज्य सम्बन्धबारे आशीष नन्दीको अचुक पाठ

कहिल्यै टुंगोमा नपुग्नेजस्तो लाग्ने नेपाली राजनीतिको गलफत्तीबारे केही शब्द कोर्दै थिएँ, अचानक स्क्रिनमा विजयकुमार दाइको धर्म र राजनीतिबारेको लेख टुप्लुक्क आयो । लामो लेख पढिसक्दा आफूले लेख्न थालेको विषयबारे विरक्ति उत्पन्न भइसकेको थियोः जसलाई कुरा सुनाउनु थियो, उनीहरु कानमा तेल हालेर बसेका छन् । यो अवस्थामा कुनै पनि लेखलाई सर्वथा निरर्थक हुनबाट बचाउने हो भने विजयकुमार दाइले झैं आम मानिसको मथिंगल एकचोटि खल्बलिने गरी र सबैलाई केही सोच्न बाध्य पार्ने गरी लेख्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्यो । स्वभावतः मेरो उक्त लेख अधुरै रह्यो ।

तर रात बाँकी नै थियो र रातभरमा अग्राख पलायो । धर्म, धार्मिकता र साम्प्रदायिकता अनि राजनीतिको यी तिनै चीजसँग सम्बन्ध लामो समयदेखि मेरा आफ्नै चासो र चिन्तनका विषय थिए । (सेक्युलरिजम्लाई धर्म निरपेक्षता भनेर गरिने भाषानुवाद मलाई पनि मन नपरेकाले यो लेखमा उक्त अंग्रेजी शब्द नै प्रयोग हुनेछ) । त्यसैले विजयकुमार दाइले सार्थक बहसका लागि गरेको आह्वानलाई स्वीकार गरेर म पनि मैदानमा ओर्लने  विचार गरें ।

pk Review

pk:Hitting the fanatics and god-brokers where it hurts the most

धर्म र सम्प्रदायको विवादः कति आस्था कति पाखण्ड?

सम्प्रदायगत पाखण्ड र आडम्बर तिनै मानिसहरुलाई आवश्यक हुन्छ, जो १) आफ्नो जीवनमा असन्तुष्टि र असफलताका लागि वहाना खोज्दा तिनलाई फेला पार्छन्  २) जसलाई सत्ता र शक्ति प्राप्त गर्नुछ तर तीबाहेक त्यस्तो प्राप्तिको अर्को माध्यम आफूसँग छैन  ३) जसलाई दैनिक जीवनमा पाप र अपराधबोध यति हुन्छ कि तिनलाई पखाल्ने व्यग्रतामा र छोप्ने चेष्टामा उनीहरु जस्तोसुकै माध्यम अपनाउन तयार हुन्छन् ।

एउटी गायिकाले खास शब्द भएको एउटा गीत गाउन अस्वीकार गरेको समाचार बाहिर आएपछि धर्म, धार्मिकता र धर्म परिवर्तनबारे नेपालमा चलेको तातो बहस अब बिस्तारै सेलाउने क्रममा छ । यही मौका छोपेर यी विषयसित सम्बन्धित तर चर्चामा कम आएका वा आउँदै नआएका पाटाहरुबारे प्रकाश पार्न जरुरी हुन आएको छ ।

त्यो किन पनि भने समाज र देशमा धर्म र साम्प्रदायिकताबारे यथोचित स्वस्थ बहस नहुँदा जब जब तीसम्बन्धी विवाद छेडिन्छन्, तिनको पक्ष र विपक्ष दुवैतिर अतिवादी विचारका मानिसहरु हावी हुने गर्छन् ।

त्यसैले निकट विगतको यो प्रकरणले जन्माएको तिक्तता र आक्रोशलाई थाँती राख्दै यो विषयमा खुलेर स्वस्थ बहस गर्नैपर्ने भएको छ । त्यस्तो बहसले भविष्यमा यस्तो विवाद उठ्दा दुवै पक्षतिर तार्किक र गैर—अतिवादी तर्क र दाबीलाई बल पुर्याउने मेरो अपेक्षा छ ।


धर्म कि साम्प्रदायिकता?

अंग्रेजीमा जेलाई रिलिजन भनिन्छ, त्यसले संस्कृतबाट आएको धर्म शब्दलाई भन्दा बिल्कुल फरक अर्थ बोक्ने साम्प्रदायिकता शब्दलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने कतिपय विद्वान्हरुको भनाइसित म सहमत छु ।

त्यो किन भने, अमेरिकामा कुरान जलाउने अभियानलाई नेतृत्व गर्ने क्रिश्चियन पादरी देखि आफ्नै धर्मको फरक सम्प्रदायलाई समेत मार्ने स्पष्ट एजेण्डा बोकेका सशस्त्र समुहलाई अरबौंको सहयोग गर्ने मुसलमान साउदी राजतन्त्रसम्म, राज्य आतंकको पर्याय बनेको इजरायलको ‘यहुदीवादी’ राज्य देखि भारतका अतिवादी हिन्दु समूहसम्म सबैले धर्म वा आस्थालाई खाली हतियारको रुपमा प्रयोग गरेर तथा आफ्नो सम्प्रदायको नाम भजाएर शक्ति, सत्ता र वैधता हत्याउने गर्छन् ।

त्योभन्दा पर धार्मिक ग्रन्थमा लेखिएझैं मानव कल्याण गर्ने वा सधर्मीहरुको कल्याण गर्नेसमेत उनीहरुको ध्येय हुँदैन ।

त्यसैले हामीले जेलाई धार्मिक अतिवादी भन्छौं, ती यथार्थमा साम्प्रदायिक अतिवादी हुन् किनकि सच्चा धार्मिक मानिसले कुनै धर्मको भए पनि हत्या, हिंसा, चोरी र लुटपाटजस्ता गतिविधि गर्छ भनेर कल्पना गर्न पनि सकिंदैन ।

त्यसरी नै जेलाई हामीले धर्म परिवर्तन भन्छौं, त्यो पनि विशुद्ध सम्प्रदाय परिवर्तन हो किनकि सच्चा धार्मिक वा अध्यात्मिक मानिसलाई उसको ‘धर्म’को नाम के हो, त्यसले केही फरक पर्दैन । मानव सेवा र परोपकार गर्ने हो भने त्यसलाई संसारको कुनै पनि धर्मले छेक्दैन ।