जीवन जिउनका लागि शुन्यवादजस्तो झूर दर्शन संसारमा कहीं कतै छैन होला तर जिन्दगीको यो वा त्यो क्षणमा शुन्यता र निस्सारताको अनुभव नगर्ने मान्छे पाउन गाह्रै पर्ला ।
कुनै बेला थियो, सबैभन्दा दिक्कलाग्दो र निरर्थक किताबको नाम सोध्यो भने म भन्थेंः शिरीषको फूल । कति प्रयास गर्दा पनि एकैचोटि धेरै पाना नफर्काएसम्म त्यो पुस्तक सकिएको मलाई याद छैन । त्यस्तो किताबका लागि पारिजात जस्ती नाम चलेकी स्रष्टाले किन शब्द खर्च गरेकी होलिन् र मानिस त्यो किताबको किन सराहना गर्छन् होला भन्ने मेरो जिज्ञासा मेटिएकै थिएन ।
तर अस्ति आएर एक बसाइमै त्यो पुस्तक पढिसिध्याउँदाचाहिं लाग्यो, साहित्यको अस्तित्वका लागि स्रष्टाको कृतित्व र पाठकको ग्रहण शक्ति दुवैको तालमेल आवष्यक पर्दोरहेछ । मैले शिरीषको फूल यस अघि मन नपराउनुमा त्यही तालमेलको अभाव भएको मैले महसूस गरें । मैले पछिल्लो पल्ट त्यो पुस्तक पढ्ने प्रयास गरेयता ममा धेरै परिवर्तनहरु आएछन् भन्ने पनि मैले महसूस गरैं ।
त्यस्तो पहिलो परिवर्तन थियोः मैले जीवनलाई, विश्वलाई, समाजलाई, साथीहरुलाई, नायकहरुलाई, स्रष्टाहरुलाई अनि तिनका कृतिहरुलाई पहिलेझैं श्याम–श्वेतमा हेर्न बन्द गरेछु र सेतो र कालोको बीचमा खैरो क्षेत्र पनि हुन्छ र कति अवस्थामा दुवै अतिभन्दा बढी महत्व त्यो मध्यभागको हुन्छ भन्ने सिकेछु । जीवन जिउनका लागि शुन्यवादजस्तो झूर दर्शन संसारमा कहीं कतै छैन होला तर जिन्दगीको यो वा त्यो क्षणमा शुन्यता र निस्सारताको अनुभव नगर्ने मान्छे पाउन गाह्रै पर्ला । जसरी सबै साहित्य जति शुन्यवादी होस् भन्नु अव्यवहारिक छ, साहित्यमा शुन्यवादको प्रवेश नै नहोस् भन्नु त्यति नै अवान्छित लाग्छ मलाई अहिले ।
अर्को परिवर्तन थियो, यसबीच मैले केही युगान्तकारी आख्यान कृतिहरु पढेको थिएँ जसले केही पृष्ठमै मानव सभ्यताका लाखौं वर्षहरुको अवधिमा यो जातिले विकास गरेको चरित्रको एउटा सोलोडोलो चित्र खिच्न सकेका छन् । त्यस्तो एउटा सिर्जना होः आन्तोन चेखवको कथा वार्ड नं सिक्स । (त्यस्ता कृति पढेपछि कहिलेकाहीं आफूले लेखक बन्ने धृष्टताका साथ गरेका सिर्जनाहरु जलाएर अबदेखि नलेख्ने प्रण गरौं कि जस्तो पनि लाग्छ ता कि त्यस्ता महान् कृतिहरुको अपमान नहोस् ।) शिरीषको फूल यसपटक पढ्दा त्यो बूढो रक्स्याहा सुयोगवीरलाई चेखवको कथाको डाक्टरसँग दाँजिहेरेंः कृतिमा जीवन पछ्याइएको छ फगत एक जनाको तर त्यसले कथा भन्छ सयौं, हजारौंको मात्र हैन। समग्र मानव सभ्यताको एक चरणको ।
तेस्रो, सबै लेखकले सबै कृतिमा सबै किसिमका पात्र र पाठकका लागि न्याय गर्न सक्दैनन् भन्ने मेरो आविष्कार पनि नयाँ नै हो । जसरी आख्यानको केन्द्रमा एउटा वा सीमित पात्र हुन्छन्, त्यसै गरी आम मानिस वा आम पाठकमध्ये निश्चित जीवन दर्शन र मनोदशाको निश्चित अवस्थाका मानिसहरुलाई मात्र मज्जासँग छुन्छ एउटा कृतिले । अरुले पनि विभिन्न हदसम्म त्यो कृतिबाट आनन्द प्राप्त गर्न सक्छन् तर त्यसको तुलना पहिलो किसिमको आनन्दसँग हुनै सक्दैन ।
