Sunday, January 19, 2014

डा गोविन्द के सीको आन्दोलनः रुन्चे, धुन्चे र व्यावसायिक पत्रकारिताको नजरमा


मेरो ब्लगमा मिडिया वाच भन्ने अलग्गै स्तम्भ छ । त्यसमा खास गरी छिमेकी भारतका सञ्चार माध्यमहरुको एक हदसम्म विश्लेषण गरिएको छ । तर डा गोविन्द के सीले शुरु गर्नुभएको अनशनरुपी आन्दोलन देशव्यापी भएर चिकित्सा क्षेत्रको जनआन्दोलनमै परिणत भएपछि नेपाली सञ्चारमा माध्यमहरु पनि स्पष्ट रुपमा आ आफ्नो कित्तामा उभिएका छन् र तिनका बारे धेरै कुरा बुझ्न सजिलो भएको छ । आन्दोलनका क्रममा एक मिनट पनि टी भी हेर्ने वा रेडियो सुन्नेसमेत फूर्सत नभएकाले यो आलेखमा नेपालको प्रिन्ट र अनलाइन पत्रकारिताबारे मात्र छोटो विश्लेषण गरिनेछ ।

१. रुन्चे र धुन्चे पत्रकारिता

रुन्चे पत्रकारितामा विवेक भन्ने कुरा परित्याग गरेर भावना केन्द्रित दृश्यहरुको हुबहु रिपोर्टिङ गरिन्छ । त्यसले समस्या वा प्रक्रियाको सतहमुनि जाने चेष्टा गर्दैन किनिकि त्यसो गर्न गाह्रो हुन्छ र त्यसो गर्दा मित्र र शत्रु दुवै कमिन्छन् । एक तिर हजार जना मानिसहरु व्यवस्था बदल्न संघर्ष गरिरहेका छन्, छेउमै एउटा मानिस त्यो संघर्षका कारण भोकै परेको छ । संघर्षको रिपोर्टिङ गर्यो भने आफूलाई समेत चोट लाग्ने र ज्यानसमेत जाने खतरा हुन्छ तर दिनभर रल्लिएर त्यो भोको मानिसको व्यथा सोधिरहने हो भने हाइसुख्ख हुने मात्र हैन आम मानिसको संवेदना समेत पाइन्छ । यस्तो पत्रकारिता अहिले राजधानी नामक दैनिकले गरिरहेको छ ।

अब आयो धुन्चे पत्रकारिता । यस्ता पत्रिका त कसैको फोहर धुने मनसायले नै स्थापित भएका हुन्छन् । सतहमा अलि अलि व्यावसायिकताको लेप लगाएर भ्रम पार्ने तर सारमा पूरै फोहर धुने यस्तो पत्रकारिता अहिले नयाँ पत्रिका नामको दैनिकले गर्दै आएको छ । माओवादी दलको समेत प्रचण्ड खेमाको छवि उज्ज्वल हुने स्थिति हुँदै नभएको अवस्थामा थप धमिलिन नदिने असम्भव म्यान्डेट लिएर आएको यो पत्रिकाले जुन स्तरमा झरेर पनि त्यो प्रयास गर्न अभिशप्त छ । हिजोको संस्करणमा चाहिं धुलाइको रणनीतिमा राजधानीजस्तै रुन्चे कार्यनीतिमा यो पत्रिका ओर्लेको थियो ।

२. शक्तिको भक्ति पत्रकारिता 

बहुदलकालका मण्डलेहरुझैं सत्ता र शक्ति जता ढल्किन्छ आफू त्यतै ढल्किने, सन्तुलनलाई पूरै बिर्सने र खोज पत्रकारितालाई निषेध गर्ने यस्तो भक्ति पत्रकारिता दि हिमालयन टाइम्स भनिने अंग्रेजी पत्रिकाले नेपालमा गर्दै आएको छ । लोकमानसिंह कार्कीलाई अख्तियार प्रमुख बनाइँदादेखि नै स्पष्ट त्यो कित्तामा गएको यो पत्रिकाले अझै त्यस्तो धर्म निभाइरहे पनि पछिल्ला दिनमा घटनाक्रमले अलि बढी सन्तुलनमा आउन बाध्य पारिरहेका छन् । हास्यास्पद रुपमा शुरुदेखि नै डा के सीको आन्दोलनलाई दुई गुटको लडाइँको रुपमा व्याख्या गरिरहेको यो पत्रिकाले एक दिन पीत पत्रकारिताको स्तरमा झरेर विरोधाभासपूर्ण समाचार प्रकाशित गरेको थियो ।


३. व्यावसायिक र खोज पत्रकारिता 

नेपालमा व्यवासायिक पत्रकारिताको स्थिति छिमेकी देशहरुभन्दा पछाडि नै भए पनि मोटामोटी राम्रै छ । तर खोज पत्रकारितााहिं शुन्यप्राय भयो भनेर मैले भन्न थालेको धेरै भयो । तर केही पत्रिकाहरुले डा गोविन्द के सीले उठाउनुभएको मुद्दा वरपर रहेर जोखिम उठाएरै भए पनि केही हदको खोज पत्रकारितामा होमिएको अवस्था छ । खासगरी विगत हप्ताको नागरिक र कान्तिपुर दैनिकको कभरेजले स्वास्थ्य क्षेत्र र मेडिकल माफियासम्बन्धी त्यस्ता कुराहरु बाहिर ल्याएको छ, जुन सामान्य अवस्थामा सधैंभर पृष्ठभुमिमै रहने थिए ।

त्यसो त डा के सीका मुद्दा खोतल्दा खोतल्दै पनि बिरामीहरुलाई पर्न गएको असुविधाप्रति कुनै पनि पत्रिकाले आँखा चिम्लोस् भन्ने मेरो आशय हैन । कतिसम्म भने मैले त चिकित्सकहरुको आन्दोलन राम्रो भनेर भन्न त परै जाओस्, यो एक खालको अपराध हो र अझ ठूलो र दीर्घकालीन अपराध रोक्न कम क्षतिजनक भनेर यो बाध्यतावश गरिएको हो भनेर भन्दै आएको छु । त्यो अवस्थामा पत्रिकाहरुले बिरामी र जनमानसको हामीप्रतिको आक्रोशको कभरेज गर्नु स्वभाविक हो । र पत्रकारितामा सन्तुलित कभरेज भनेकै त्यही हो । तर राजधानी वा नयाँ पत्रिकाझैं सतहमै रुमल्लिएर हात्तीको पुच्छर समातेर हात्ती त लठ्ठीजस्तो छ है भनेर डंका पिट्नु कमजोर पत्रकारिताको नमुना हो ।

४. तत्कालीन र अनलाइन पत्रकारिता

अलि पुरानो समयमा इनटरनेट यति विधि नआइसक्दा सन्ध्याकालीन पत्रिकाहरुको नेपाली पत्रकारितामा उल्लेख्य वर्चस्व रहने गथ्र्यो । अहिले भने द्रुततामा टी भी च्यानलहरुसित प्रतिस्पर्धा गर्ने गरी तत्कालको पत्रकारिता भनेको अनलाइन पत्रकारिता भएको छ । यो अवस्थामा सापेक्षतः नयाँ सेतोपाटीले गैर व्यवसायिक ब्लगरहरुको बाहुल्य रहेको नेपालको अनलाइन पत्रकारितामा व्यावसायिक पत्रकारहरुलाई तानेर ल्याएको अवस्था हो । अहिलेको आन्दोलनको सन्दर्भमा चाहिं सेतोपाटीको भुमिका प्रिन्टका नागरिक र कान्तिपुरसित मिल्दोजुल्दो छ ।

अन्यमा, सदाझैं यान्त्रिक रिपोर्टिङ कायम राखेको नेपाल समाचारपत्र र तुलनात्मक रुपमा शुष्क कभरेज गरिरहेको अन्नपूर्ण पोष्टले चाहिं खोजलाई भन्दा सन्तुलनलाई बढी ध्यान दिएको पाइन्छ । रिपब्लिका र काठमाण्डु पोष्ट दैनिकको कभरेजचाहिं उही पब्लिकेशनका क्रमशः नागरिक र कान्तिपुरसँग मिल्दोजुल्दो भएकाले यहाँ अलग्गै चर्चा नगरिएको हो ।

No comments:

विजय कुमारको खुशी पढेपछि

जीवन, खुशी अहंकार

जीवनमा अफ्ठ्यारा घुम्तीहरुमा हिंडिरहँदा मैले कुनै क्षणमा पलायनलाई एउटा विकल्पको रुपमा कल्पना गरेको थिएँ, त्यसलाई यथार्थमा बदल्ने आँट गरिनँ, त्यो बेग्लै कुरा हो त्यसबेला लाग्थ्योः मेरा समग्र दुखहरुको कारण मेरो वरपरको वातावरण हो, यसबाट साहसपूर्वक बाहिरिएँ भने नयाँ दुख आउलान् तर तत्क्षणका दुरुह दुखहरु गायब भएर जानेछन् कति गलत थिएँ !


Read more from Dashain Issue

Debating partition of India: culpability and consequences




Read the whole story here

Why I write...

I do not know why I often tend to view people rather grimly: they usually are not as benevolent, well-intentioned and capable or strong as they appear to be. This assumption is founded on my own self-assessment, though I don’t have a clue as to whether it is justifiable to generalize an observation made in one individual. This being the fact, my views of writers as ‘capable’ people are not that encouraging: I tend to see them as people who intend to create really great and world-changing writings but most of the times end up producing parochial pieces. Also, given the fact that the society where we grow and learn is full of dishonesty, treachery, deceit and above else, mundanity, it is rather unrealistic to expect an entirely reinvigorating work of writing from every other person who scribbles words in paper.


On life's challenges

Somebody has said: “I was born intelligent but education ruined me”. I was born a mere child, as everyone is, and grew up as an ordinary teenager eventually landing up in youth and then adulthood. The extent to which formal education helped me to learn about the world may be debatable but it definitely did not ruin me. There were, however, things that nearly ruined me. There came moments when I contemplated some difficult choices. And there came and passed periods when I underwent through an apparently everlasting spell of agony. There came bends in life from which it was very tempting to move straight ahead instead of following the zigzag course.


Read more