कसरी कुनै बेला सास थामेर यातना सहने किशोरी र युवतीहरुले हामीलाई जीवन र समाजसम्बन्धी खरो व्यवहारिक ज्ञान दिइरहेका छन्
कमलरी सिर्जना चौधरीको इहलीला समाप्त भएसँगै कमलरी प्रथा लगायत उत्पीडनका अन्य धेरै तरिकाहरुबारे राम्रै बहस भएको छ । तर अझै पनि हाम्रो बहस समस्याको केन्द्रमा पुग्ने भन्दा पनि सतहमा चक्कर काट्ने पाराको भएको देखिन्छ ।
हत्या कि आत्महत्या?
प्रहरीले हिजो मात्र चौधरीको हत्या हैन, आत्महत्या भन्ने रिपोर्ट सार्वजनिक गरेछ । तर हिजोसम्म आउँदा एउटी सिर्जनामा भएको अत्याचारको झल्को दिने गरी अरु दर्जनौं पूर्वकमलरीहरुमाथि बर्बर दमन गरिसकेको थियो राज्यले प्रहरीमार्फत् । तिनको गल्ती थियो, न्याय खोज्न काठमाडौं धाउनु ।
यसरी प्रहरीको रिपोर्ट बन्नुअघि नै पुलिस लगायत राज्यका निकायहरु पीडितलाई न्याय दिने भन्दा पनि पीडकलाई बचाउनमा उद्यत हुन् कि भन्ने सन्देश पुगिसकेको थियो र पुलिसको दाबीप्रति ओठ लोप्र्याउने मानिसहरु धेरै हुनु स्वभाविक हो ।
चौधरीको आत्महत्या भएको अवस्था कम पत्यारलाग्दो भए पनि असम्भवैचाहिं हैन । तर यदि आत्म हत्या नै हो भने पनि एउटी १२ वर्षे बालिकाले आत्म हत्या गर्नुपर्ने अवस्था कसरी सिर्जना भयो? परिक्षाको डर भनेर पुलिसले दिएको कारण झारा टार्ने खालको त छ नै त्यसले सतहभित्र लुकेको यथार्थलाई थप छोपछाप गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।
यसरी हेर्दा सिर्जनाले आत्महत्या गरेकै भए पनि उनका मालिकले तत्काल हत्याको प्रत्यक्ष आरोपबाट त उन्मुक्ति पाउँछन् तर त्यो वातावरण सिर्जना गर्ने तात्कालिक कर्ताको रुपमा उनले उन्मुक्ति पाउन सक्दैनन् ।
सामुहिक अपराध
सिर्जना चौधरी र कमलरी प्रथालाई सानो घेरामा राखेर मात्र हेरियो भने त्यसले पीडितलाई न्याय गर्न सक्दैन । त्यो प्रथाका सामाजिक मात्र नभएर राजनीतिक र आर्थिक पाटाहरु पनि छन् । तिनलाई बुझ्न एकपटक निकट विगतको अनुभवलाई हेरौं ।
पछिल्लो संविधान सभा विघटन हुनुअघिको कुरा हो । नयाँ संविधान बनेर देश संघीयतामा जाने लक्षणहरु देखिंदै जाँदा देशमा असाधारण घर्षणको अवस्था पैदा भयो । त्यो कतै बौद्धिकहरुबीचको बहसमा सीमित भयो भने कतै मानिसहरु भौतिक रुपमै प्रदर्शन र वितण्डामा उत्रिए ।
त्यो समयमा देशकै सबैभन्दा बढी अस्तव्यस्त क्षेत्र सुदुर पश्चिम थियो र खासगरी त्यहाँको तराइमा त गृहयुद्दकै अवस्था सिर्जना गर्न उद्यत थिए मानिसहरु । नारा थियोः अखण्ड सुदुर पश्चिम । तर त्यो आन्दोलनको केन्द्रीय एजेण्डा अर्कै थियोः त्यहाँको यथास्थिति कायम राख्ने ।
के हो त सुदुर पश्चिम तराइको यथास्थिति? कुनै बेलाका भुपति थारुहरु अहिले मुलतः पहाडबाट झरेका नयाँ भुपतिहरुका कामदार र सेवक बनेका छन् । हलियादेखि कमलरीसम्म नाम धेरै छन् तर आफ्नै थातथलोमा शरणार्थी बनाइएका थारुहरुको साझा समस्या त्यही होः जमिनमा स्वामित्व नहुनु, आफ्नो आयको दिगो स्रोत नहुनु, शिक्षामा पछिडिनु, स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित हुनु अनि अन्ततः सास धान्न यो वा त्यो रुपमा मालिकहरुको सेवा गर्नु ।
सुदुरपश्चिमको त्यो समस्या मध्यपश्चिमको दाङमा अझै विकराल रुपमा रहेको पाइन्छ र नेपालमा अझै पनि सामन्तवाद सबैभन्दा धेरै हावी भएको ठाउँको रुपमा दाङ आउँछ ।
अखण्ड सुदुरपश्चिम आन्दोलनले कायम गर्न खोजेको यथास्थिति अझै पनि जीवित छ र फलस्वरुप दाङ र सुदुर पश्चिम तराइबाट चिनेका मानिसहरुको जालोमार्फत् राजधानी र अन्य शहरतिर कमलरी वा घरेलु कामदारका रुपमा तस्करी हुने प्रक्रिया पनि जारी छ ।
यसरी हेर्दा कमलरी प्रथा एउटा सीमित विकृति वा अपवादभन्दा पनि त्यहाँको आर्थिक–सामाजिक अवस्थाको एउटा द्योतक हो र त्यस क्षेत्रलगायत नेपालको शासक वर्गकै सामाजिक स्वार्थ त्यसमा जेलिएर आएकाले त्यसलाई सीमित प्रक्रिया र त्यस्ता घटनालाई छिटपुट घटनाको रुपमा लिन सकिंदैन ।
